दर्शन शास्त्र

सोमबार, २५ जेठ २०८३ साम्यावादी दर्शन प्रतिक कटेल “प्रत्येकबाट उसको क्षमता अनुसार, प्रत्येकलाई उसको आवश्यकताअनुसार ।” मानिसहरूले आफ्नो क्षमता, सीप र ज्ञान अनुसार काम गर्ने तर उनीहरूको आवश्यकताअनुसार प्रतिफल पाउने। यही नै “साम्यवाद” को सरल परिभाषा हो। सर्वकालीन दार्शनिक कार्लमाक्सले पहिलो पटक साम्यवादको अवधारणा प्रस्तुत गरेका थिए। सन् १८१८ मा जन्मिएका मार्क्सले आफ्नो पुस्तक कम्युनिस्ट घोषणापत्र (The Communist Manifesto) मा साम्यवादबारे स्पष्ट रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार पूँजीपति र मजदुरबीचको शक्ति सम्बन्ध स्वभावतः शोषणकारी हुन्छ। जसले अनिवार्य रूपमा वर्ग संघर्ष सिर्जना गर्छ। उनले विश्वास गरेका थिए कि, अन्ततः यस संघर्षले क्रान्तिको रूप लिन्छ। जहाँ श्रमिक वर्गले पूँजीपति वर्गलाई पराजित गरी अर्थतन्त्रको नियन्त्रण आफ्नो हातमा लिन्छ। त्यसैले मार्क्स स्पष्ट थिए कि साम्यवादी समाजले समानतामा विश्वास गर्छ। साम्यवाद यस्तो समाज हो, जहाँ कुनै वर्ग, जात, प्रतिष्ठा, धनी, गरिब, विभेद, जातीयता, यहाँसम्म कि राज्य, सीमाना र देशहरू पनि हुँदैनन्। सबै समान हुन्छन् र उत्पादनका साधनहरू जस्तै खेती, उद्योग र कारखानाहरू स्वयं जनताकै स्वामित्वमा हुन्छन्। पाषाण युग वा आदिवासी समाजलाई साम्यवादको उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ। करिब १० हजार वर्षअघि अस्तित्वमा रहेका ती समाजलाई साम्यवादको आदिम स्वरूप मानिन्थ्यो। उदाहरणका लागि, जब हामी जंगलमा आदिवासीहरूसँग बस्छौँ, त्यहाँ कुनै वर्ग र विभेद हुँदैन। उनीहरू सँगै काम गर्छन्, सँगै सिकार गर्छन् र सँगै बस्छन्। सबै स्वयं मालिक हुन्छन्। कार्ल मार्क्स त्यस्तो युगमा जन्मिएका र बाँचिरहेका थिए जहाँ औद्योगिक क्रान्ति भर्खरै सुरु भएको थियो। कारखाना र ठूला मेसिनहरू परिचित भएका थिए। ती उद्योगका मालिकहरू धनी मानिसहरू हुन्थे र उनीहरूले मजदुरहरूलाई अत्यन्तै खराब अवस्थामा न्यूनतम पारिश्रमिकमा अधिकतम समयसम्म काम गराउँथे। उनको समयमा समाज दुई वर्गमा विभाजित थियो ( बुर्जुवा (धनका मालिक, जसले अधिकतम नाफा लिन्छन्) र प्रोलेटेरियन (कामदार, मजदुर ।) धनका मालिकहरूले सबै नाफा आफूसँग राख्थे र उत्पादनका सम्पूर्ण साधनहरूमा उनीहरूको नियन्त्रण हुन्थ्यो। मजदुरहरू अत्यन्तै लामो समयसम्म काम गर्थे। यी समस्याहरूको समाधानका लागि मार्क्सले एउटा युटोपियन समाजको कल्पना गरे (युटोपिया भनेको यस्तो आदर्श समाज हो जुन वास्तविकतामा कहिल्यै अस्तित्वमा हुँदैन) । र मार्क्सले त्यसलाई “साम्यवाद” नाम दिए। मार्क्सले पुस्तकमा साम्यवाद कसरी हासिल गर्न सकिन्छ भनेर उल्लेख गरेका छन्। उनका अनुसार मजदुरहरूको एकताद्वारा राजतन्त्रलाई पराजित गर्न सकिन्छ। एउटा यस्तो समाज निर्माण हुनेछ जहाँ उत्पादनका सम्पूर्ण साधनहरूको मालिक ती धनी मानिसहरू नभई स्वयं जनता हुनेछन्। “सबैले सबै कुराको स्वामित्व राख्छन्” भन्ने कुरा व्यवहारमा असम्भव थियो। किनकि संसारका सबै मानिसहरूमा समानताको भावना हुँदैन। तर सन् १९१७ को रुसी क्रान्तिपछि मार्क्सको विचारधाराभन्दा केही फरक रूपमा साम्यवादको व्यवहारिक कार्यान्वयन देखियो। रसियामा साम्यवादी मजदुरहरूले मिलेर रुसी सम्राट लाई हटाए। र पहिलो पटक उनीहरूका नेता भ्लाद्मिर लेनिनले ठूलो स्तरमा साम्यवादको विचार प्रस्तुत र कार्यान्वयन गरे। लेनिनको शासनकालमा धेरै क्रान्तिकारी कदमहरू चालिए। उनले श्रमिक अधिकारलाई मान्यता दिए। काम गर्ने समय दिनमा ८ घण्टा र हप्तामा ६ दिन बनाइयो। यसअघि मजदुरहरूले दिनमा करिब १५ घण्टा काम गर्थे। महिलाहरूलाई शिक्षा उपलब्ध गराइयो। जमिन र खेतीहरू पूँजीपति मालिकहरूबाट खोसेर किसानहरूमा पुनः वितरण गरियो। कारखानाहरूलाई राष्ट्रियकरण गरियो। सरकारले त्यसको नियन्त्रण लियो। तर सबै मानिसहरूले अचानक आएको परिवर्तन स्वीकार गर्ने सम्भावना थिएन। सोभियत संघजस्तो विशाल देशमा तुरुन्तै परिवर्तन गरियो। त्यसैले धेरै मानिसहरू र दलहरूले परिवर्तनको विरोध गरे, तर लेनिन आफ्ना कदममा स्थिर थिए, र उनी आलोचना सहन सक्ने नेता थिएनन्। त्यसैले उनले सबै दलहरू प्रतिबन्धित गरी “एकदलीय राज्य तानाशाही” नामक नयाँ व्यवस्था गठन गरे। त्यसपछि कसैलाई पनि लेनिनको दलको आलोचना गर्न अनुमति थिएन। जासुसीका लागि विशेष प्रहरी बल राखिएको थियो। यदि कसैले उनको दलको आलोचना गरेको देखिएमा, उनीहरूलाई जेलमा राखिन्थ्यो। यदि कसैमाथि साम्यवादको आलोचना गरेको शंका लागेमा पनि, उनीहरूलाई तुरुन्त जेल हालिन्थ्यो। यसरी, यो मार्क्सवादी–लेनिनवादी राजनीतिक संरचनालाई “सोभियत साम्यवाद” भनियो। सन् १९९४ मा लेनिनको मृत्यु भएपछि जोसेफ स्टालिनले उनको स्थान लिए। जहाँ उनले लेनिनभन्दा फरक र मार्क्सको युटोपियन विचारधाराभन्दा धेरै टाढाका आफ्ना नयाँ विचार र नियमहरू लागू गरे। स्टालिनले फेरि मजदुरहरूलाई मार्क्सको सिद्धान्तमा उल्लेख गरिएझैँ अत्यन्त खराब अवस्थामा काम गराए, तर फरक यति मात्र थियो कि उद्योगहरू अझै पनि सरकारकै स्वामित्वमा थिए, निजी मालिकहरूको होइन। सोभियत संघ सरकारले आफ्ना मजदुरहरूलाई न्यूनतम पारिश्रमिकमा त्यही खराब अवस्थामा राख्यो र आर्थिक अवस्था बिग्रिन थाल्यो। भोकका कारण लाखौँ मानिसहरूको मृत्यु भयो। त्यसैले स्टालिनको विचारलाई “स्टालिन पूँजीवाद” भनिन्छ, जसको साम्यवादसँग धेरै सम्बन्ध छैन। त्यसपछि माओत्से तुङ आए। जसको साम्यवादको विचारधारा अझ बढी चरमपन्थी र हिंसात्मक थियो। माओको एउटा प्रसिद्ध भनाइ छ जसले उनी पूर्ण रूपमा हिंसात्मक थिए भन्ने प्रमाणित गर्छ। “सम्पूर्ण राजनीतिक शक्ति बन्दुकको नालबाट आउँछ। कम्युनिस्ट पार्टीले सबै बन्दुकहरूलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ, त्यसरी कुनै पनि बन्दुक पार्टीलाई नियन्त्रण गर्न प्रयोग गर्न सकिँदैन।” — माओ जेदोङ माओको विचारधारालाई “माओवाद” भनिन्छ। “माओवादी” शब्द माओवादबाट आएको हो। तिनै माओको विचारधारामा विश्वास गर्ने समूह नै नेपालमा माओवादीको नामबाट परिचित छन्। सोभियत संघको साम्यवादबाट प्रेरित भएर धेरै देशहरूले आफ्नै विचारधाराअनुसार साम्यवाद लागू गर्न थाले र उनीहरूले आफ्नै तरिकाले साम्यवाद कसरी सञ्चालन गर्ने भनेर निर्णय गरे। तर ती सबै देशहरूमा एउटा कुरा समान थियो। सबै साम्यवादी देशहरूमा तानाशाही थियो। साम्यवाद तानाशाहीमा रूपान्तरण भयो। त्यसैगरी, साम्यवाद समयअनुसार र शासकअनुसार परिवर्तन हुँदै गयो। मार्क्सले दिएको साम्यवादको वास्तविक परिभाषा सभ्यताको विकास र जनता तथा तानाशाहहरूको आवश्यकताअनुसार परिवर्तन हुँदै गयो। मार्क्सले हिंसा र विभेदरहित आदर्श समाजको कल्पना गरेका थिए, तर माओको समयमा आइपुग्दा यो शब्द पूर्ण रूपमा हिंसात्मक बन्यो। फलस्वरूप, एडोल्फ हिटलर, बेनिटो मुसोलिनी, फ्रान्सिस्कोजस्ता नेताहरूले जनतालाई “यो नै साम्यवाद हो, हिंसाको रूप हो, यसले तिमीहरूलाई आवाज उठाउन दिँदैन, तिमीहरूको अधिकार खोसिन्छ, यो साम्यवादले तिमीहरूलाई मार्छ, त्यसैले सुरक्षित रहन चाहन्छौ भने हामीलाई मतदान गर” भन्ने प्रचार गर्दै सत्तामा आए। साम्यवाद आज सबै ठाउँमा असफल भइरहेको देखिन्छ, सम्भवतः यसको आधारभूत परिभाषाकै कारणले “प्रत्येकबाट उसको उनको क्षमता अनुसार प्रत्येकलाई उसको आवश्यकताअनुसार” एक स्वस्थ र सक्षम व्यक्तिले स्वाभाविक रूपमा बढी मेहनत गर्छ तर उसले अरूले जत्तिकै मात्र पाउँछ। त्यसैले अझ बढी मेहनत गर्ने कुनै प्रोत्साहन हुँदैन। यही आधारभूत परिभाषा विवादास्पद छ र साम्यवाद असफल हुनुको कारण मानिन्छ। अर्को कारण के हो भने, साम्यवाद वर्गविहीन समाज हो, जसरी पहिले भनियो, सबैले सबै कुरा बराबर पाउँछन्। यदि यस्तो अवस्था रह्यो भने, माथिल्लो तहमा सधैँ शक्ति रिक्तताको अवस्था हुन्छ, जहाँ एक व्यक्ति अरूलाई आदेश दिन थाल्छ र तानाशाह बन्छ। अनि यही तानाशाहीले एकदलीय राज्य निर्माण गर्छ र उत्पादनका सम्पूर्ण साधन, आम्दानी तथा अधिकारहरूमा नियन्त्रण गर्न थाल्छ। जनताको अधिकार खोसिन्छ, तानाशाहीविरुद्ध उभिने मानिसहरू मारिन्छन्। र सबै कुरा एउटा दल वा व्यक्तिको नियन्त्रणमा हुन्छ, अनि जब सबै कुरा एकै हातमा नियन्त्रण हुन्छ, त्यहाँ “भ्रष्टाचार” जन्मिन्छ। त्यसैले जब पनि वास्तविक जीवनमा साम्यवाद लागू गर्ने प्रयास गरिन्छ, एक व्यक्ति तानाशाह बन्न थाल्छ र प्रणाली परिवर्तन हुन्छ। वास्तविक अर्थमा साम्यवाद कहाँ लागू भएको देखिन्छ ? पुडुचेरीमा एउटा सानो राज्य छ जहाँ दुई हजार मानिसहरू सँगै बस्छन् र त्यहाँ जमिनको स्वामित्व, निजी स्वामित्व र आवासको कुनै अवधारणा छैन। सबैजना सँगै बस्छन्, एउटै खाना खान्छन् र त्यहाँ कुनै वर्ग, विभेद वा जातीयता छैन। यो वास्तविक साम्यवादको उदाहरण हो।